Odwrócona hipoteka

Na czym polega odwrócona hipoteka ?

W największym uproszczeniu istotą odwróconej hipoteki jest pozyskanie przez osobę starszą kapitału z należącej do niej nieruchomości przy zachowaniu dożywotniego prawa do zamieszkania w tym lokum. Istnieje przynajmniej kilkadziesiąt wariantów odwróconej hipoteki, różniących się między innymi :

chwilą przejścia własności nieruchomości,
kwalifikacjami podmiotów uprawnionych do zawierania tej umowy,
okresem wypłaty świadczeń.

Najistotniejsze znaczenie ma wyróżnienie modelu sprzedażowego (ang. home reversion) i kredytowego (ang. reverse mortgage, lifetime loan).

Ten pierwszy polega na przeniesieniu własności nieruchomości z chwilą podpisania umowy, a w drugim instytucja finansowa może przejąć na własność dom czy mieszkanie dopiero po śmierci kredytobiorcy i tylko wtedy, gdy zaciągniętego zobowiązania nie spłacą spadkobiercy. Innymi słowy nieruchomość stanowi tylko zabezpieczenie uregulowania należności, co daje znacznie lepszą pozycję seniorowi w sytuacji gdyby instytucja finansująca nie wypełniała swoich obowiązków. Po śmierci kredytobiorcy spadkobiercy mają wybór czy będą spłacać dług, aby odzyskać nieruchomość czy nie. W przeciwieństwie do innych kredytów i pożyczek, roszczenia podmiotu finansującego wobec następców prawnych zmarłego ograniczone są do nieruchomości objętej umową. Nie można egzekwować długu z innych składników spadku. Jeśli po śmierci seniora wartość nieruchomości przewyższa zadłużenie, a spadkobiercy nie są zainteresowani spłatą należności, to należy im się nadwyżka między wyceną przedmiotu umowy, a wysokością zobowiązania. Z drugiej strony kredyt ma charakter wyczerpywany, po określonym czasie mogą ustać wypłaty, co różni to rozwiązanie od modelu sprzedażowego zapewniającego na ogół, choć nie zawsze dożywotnią rentę. Porównując wysokości świadczeń obu rodzajów odwróconej hipoteki należy brać pod uwagę to, że często przy sprzedaży za życia na podmiot finansujący przychodzi także obowiązek zapłaty podatku od nieruchomości oraz (z reguły) czynszu za części wspólne i ubezpieczenia lokum. Praktykowane jest także zapewnianie dodatkowych świadczeń zdrowotnych czy rozrywkowych. W literaturze^[1] sugeruje się niekiedy, że posługiwanie się nazwą odwrócona hipoteka prawidłowe jest tylko w odniesieniu do wersji kredytowej, ale praktyka jest zupełnie inna.

Warto dodać, że niezależnie od wariantu oferta odwróconej hipoteki adresowana jest dla osób po 60 roku życia, ale zdarzają się usługodawcy zainteresowani pozyskaniem wyłącznie znacznie starszych klientów. Jeśli umowę zawierają wspólnie małżonkowie, oboje muszą spełniać kryterium wieku. Swoją sytuację materialną mogą poprawić za pomocą analizowanej instytucji nie tylko właściciele i współwłaściciele nieruchomości, ale także osoby, którym przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu lub udział w tym prawie.

Ramy prawne odwróconego kredytu hipotecznego

W Polsce tylko model kredytowy odwróconej hipoteki doczekał się regulacji ustawowej. Nastąpiło to dopiero w 2014 przez uchwalenie ustawy o odwróconym kredycie hipotecznym. Produkt ten mogą oferować tylko banki^[2], a żaden z nich do chwili obecnej nie przedstawił takiej oferty. Brak zainteresowania tym biznesem wynika z restrykcyjnej regulacji oraz większego niż na rynkach dojrzałych potencjału wzrostu już istniejących produktów, często prostszych i przeznaczonych do szerszego grona klientów niż odwrócona hipoteka.

Sprzedaż nieruchomości za rentę

Znacznie bardziej ryzykowne dla konsumentów umowy w modelu sprzedaży za życia zawierane są na zasadzie swobody kontraktowej z wykorzystaniem niektórych elementów umowy dożywocia i renty[3]. Można teoretyzować, czy dopuszczalne jest traktowanie jak dożywocia kontraktu na podstawie, którego senior uzyskał by od instytucji finansowej tylko rentę pieniężna oraz służebność lub użytkowanie nieruchomości[4]. Byłoby to rozwiązanie korzystne, ale raczej w tym kontekście nie jest stosowane. Przepisy nie stawiają żadnych wymogów nabywcom nieruchomości za rentę. Mogą być to podmioty ze znikomym zapleczem kapitałowym, kontrolowane przez przypadkowe osoby. Między innymi z tego powodu uczciwa idea zdążyła już niestety zostać wykorzystana przez oszustów, których działania przyczyniły się do powstania czarnej legendy odwróconej hipoteki. Ponadto banki uprawnione są tylko do zamkniętego katalogu czynności, wśród których nie ma sprzedaży rent dożywotnich w zamian za nieruchomość. Podejmowano już próby unormowania modelu sprzedażowego, czego efektem był projekt ustawy o dożywotnim świadczeniu pieniężnym[5], ale nie wszedł on w życie. Z nadzieją, choć niewielką można patrzyć na inicjatywy powrotu do tego pomysłu. Mając na względzie to, że istnieją podmioty nie będące bankami, zainteresowane zawieraniem umów odwróconego kredytu hipotecznego oraz brak możliwości nabywania renty dożywotniej od banków, warto rozważyć uprawnienie do oferowania obu rodzajów odwróconej hipoteki banków i innych instytucji, stawiając jednocześnie im wszystkim szereg wymogów dotyczących wypłacalności i treści proponowanych umów oraz poddać je nadzorowi KNF[6]. Warto dopuścić do świadczenia usług tego rodzaju między innymi Towarzystwa Ubezpieczeń na życie. Podlegają one już regulatorowi rynku, kumulują wielki kapitał oraz posiadają kompetencje w zakresie szacowania długości życia.

696 487 675

broker@andiw.pl

W naszym kraju zdają się dominować krytyczne opinie o odwróconej hipotece, choć z częścią z nich należy się zgodzić, nie warto odrzucać tej instytucji jako takiej. Może ona stanowić element przemyślanego planu sukcesji, ale przynajmniej na razie będą to przypadki bardzo rzadkie. Zdecydowanie częściej umowy tego rodzaju mogą pełnić rolę ultima ratio, gdy zapobiegliwości zabrakło wiele lat wcześniej. Wynika to między innymi z niewielkiej kwoty otrzymywanych przez seniorów świadczeń w stosunku do wartości nieruchomości.

Ile można uzyskać z umowy odwróconej hipoteki ?

Należy z emfazą zaznaczyć, że prawie wszyscy decydujący się na pozyskanie środków z umowy odwróconej hipoteki za swoje lokum dostaną znacznie mniej niż połowę jego wartości rynkowej. Szacuje się, że wysokość świadczeń wypłacanych z umowy odwróconego kredytu hipotecznego w zależności od stóp procentowych, okresu i częstotliwości wypłat wyniesie od 32% do 40% wartości nieruchomości[7]. Z tym, że przy analizie opłacalności transakcji trzeba uwzględnić również odsetki, które naliczane są także po upływie okresu płatności oraz zmiany wartości nieruchomości w czasie od zawarcia umowy do spłaty przez spadkobierców bądź zbycia przez bank. Długość życia seniora po zawarciu umowy jeszcze bardziej wpływa na proporcję wypłaconych świadczeń do wartości nieruchomości, jeśli zastosowano model sprzedażowy Liczyć trzeba się z tym, że zgon beneficjenta renty nastąpić może po jednej wypłacie, jaki i po kilkudziesięciu latach. Według różnych wyliczeń renta dożywotnia za mieszkanie czy dom o wartości 400 000 PLN dla 65-letniego mężczyzny może wynosić od 638 do 774 PLN miesięcznie, a dla kobiety w tym samym wieku od 496 do 605 PLN[8]. Porównywalne kwoty można uzyskać z najmu pokoju czy zamiany lokum na mniejsze. Przykładowo oddając mieszkanie warte 400 000 za kawalerkę wartą 2 razy mniej i dopłatę, można uzyskaną z tej transakcji kwotę ulokować z zyskiem po opodatkowaniu 1,62% w skali roku, by zapewnić sobie przez 30 lat 700 PLN renty miesięcznie. Zresztą kapitał może zostać alternatywnie wykorzystany na pokrycie pilnych wydatków. Nie ulega wątpliwości, że realizacja takich pomysłów nie zawsze jest realistyczna lub akceptowalna. Powszechnie znane jest powiedzenie, że starych drzew się nie przesadza. U seniorów zaobserwować nieraz wyjątkowo nasilenie efektu posiadania. W największym uproszczeniu to zjawisko psychologiczne polega na przecenianiu wartości już posiadanych dóbr.

Ideę wyzbycia się nieruchomości za około jedną trzecią wartości na ogół trudno uznać za atrakcyjną. Niektórzy dopatrując się w takiej transakcji wyzysku osób samotnych i niezamożnych, postulują całkowity zakaz umów opierających się na mechanizmie odwróconej hipotece. Z drugiej strony wyrugowanie z obrotu, może nie spełnić pokładanych w nim nadziei, zwłaszcza mając na względzie patologie, które zdarzają się w działalności flipperów.. Przypadki nabywania mieszkań za znikomy procent wartości rynkowej od niezorientowanych seniorów były wielokrotnie nagłaśniane przez media. Z tym, że dyskusja pozostaje ocena skali aktywności fliperskiej, której nie można nazwać uczciwą.

Kolejnym czynnikiem sprawiającym, że odwrócona hipoteka to rozwiązanie tylko dla niebyt licznej grupy seniorów są cechy należących do nich nieruchomości. Doświadczenia pokazują, że podmioty sprzedające renty dożywotnie zainteresowane są tylko nieruchomościami położonymi w centrum lub blisko centrum kilkunastu największych miast w Polsce. Rynek docelowy stanowią najbardziej płynne mieszkania do 80m².

Ryzyko umowy odwróconej hipoteki

Dopóki nie pojawi się oferta banków lub ustawodawca nie wprowadzi mechanizmów zabezpieczających beneficjentów rent dożywotnich, odwrócona hipoteka pozostaje umową tylko dla osób akceptujących wysokie ryzyko. Zakładając, że seniorzy zawierający umowy tego rodzaju nie posiadają większych oszczędności, brak należnych rat renty w trwającym nawet kilka lat okresie dochodzenia roszczeń i koszty z tym związane mogą niekiedy wpędzić w poważne tarapaty finansowe. Trudności będzie znacznie mniej jeśli zobowiązany z tytułu renty wcześniej złożył w formie aktu notarialnego oświadczenie o dobrowolnym podaniu się egzekucji komorniczej na podstawie art. 777 Kodeksu Postępowania Cywilnego. Niestety kolejny problem pojawia się, gdy okaże się, że instytucja zobowiązana do wypłaty nie posiada majątku wystarczającego do zaspokojenia roszczenia. Nieruchomość nabyta uprzednio od seniora mogła zostać odsprzedana komuś innemu. Regułą jest, że seniorowi na tej nieruchomości przysługuje służebność mieszkania, rzadziej prawo użytkowania, ale nie prawo dożywocia, co w praktyce oznacza tyle, że należności z tytułu renty można dochodzić jedynie od podmiotu, który zawarł umowę z seniorem, a nie od kolejnych nabywców. Ci ostatni mają jedynie tolerować prawo seniora do korzystania z tego mieszkaniu lub domu, chyba że służebność wygasła przy sprzedaży w drodze licytacji komorniczej, co jednak nie zdarza się często. Jeśli lokum zostało obciążone hipoteką na rzecz seniora, jest on uprawniony do egzekwowania roszczeń z nieruchomości bez względu na to kto jest jej właścicielem. Do podobnych skutków prowadzi także stwierdzenie przez sąd bezskuteczności dalszego zbycia nieruchomości względem uprawnionego do renty. Z tym, że uzyskanie takiego orzeczenia jest trudne ze względów dowodowych i zajmuje mnóstwo czasu. Nie ma wielkich szans na spieniężenie nieruchomości obciążonej służebnością przez osobę trzecią w drodze licytacji komorniczej. Jakimś wyjściem jest przejęcie domu czy mieszkania przez seniora, który na poczet ceny będzie mógł zaliczyć swoją należność. Jednakże w ostatecznym rozrachunku senior raczej straci w ten sposób sporo czasu i pieniędzy. Najpierw muszą mieć miejsce dwie bezskuteczne licytacje, a samo przejęcie nieruchomości za długi może nastąpić za 2/3 jej oszacowania. Mimo, że obciążenie lokum znacząco obniża jego wartość, najprawdopodobniej suma niezapłaconych rat renty z odsetkami, nie osiągnie wskazanego poziomu. Do odzyskania nieruchomości konieczna będzie dopłata, na którą przypuszczalnie senior nie będzie mógł sobie pozwolić. Nawet gdyby znalazła się potrzebna kwota, to trudno mówić o sukcesie, skoro zawarcie umowy odwróconej hipoteki wywołało skutek odwroty od zamierzonego. Liczyć się trzeba także z upadłością właściciela nieruchomości, której senior wyzbył się przez umowę odwróconej hipoteki. Wtedy zdarza się, że senior jest zmuszony opuścić lokum, jeśli zostanie ono zbyte w postępowaniu upadłościowym. Dotyczy to typowych przypadków, gdy w wyniku zawarcia umowy renty dożywotniej tytułem do zajmowania domu czy mieszania przez seniora stała się służebność mieszkania. Prawo to wygasa z chwilą sprzedaży nieruchomości przez syndyka. Senior otrzymuje w zamian z ceny równowartość tego prawa, ale to czy i za ile będzie mógł korzystać z lokum zależy od nowego właściciela. W analizowanej sytuacji znacznie rzadziej wygasają prawo dożywocia i użytkowanie. Istotne jest także, że jeśli na nieruchomości ustanowiona została hipoteka na rzecz seniora to środki uzyskane z jej sprzedaży w postępowaniu upadłościowym przeznaczone zostaną w pierwszej kolejności na wypłatę zaległych rat renty. Innego rodzaju ryzykiem jest wysoka inflacja. Jeśli świadczenie nie jest waloryzowane, to po latach wypłat spadek siły nabywczej może być bardzo znaczący, nawet jeśli nie dojdzie do spektakularnych perturbacji w gospodarce. Przykładowo przy inflacji średniorocznej na poziomie 4% pieniądz straci przez 20 lat ponad 54% wartości. Lata niskiej inflacji, a nawet deflacji sprawiły, że zapomina się o ryzyku istotnej utraty wartości środków płatniczych.

Popularność odwróconej hipoteki w Polsce ogranicza postrzeganie jej przez wielu potencjalnie zainteresowanych, jako pozbawiania spadkobierców należnych im dóbr. Dlatego w naszym kraju, w przeciwieństwie do rynków dojrzałych, skorzystanie z tej umowy rozważają głównie osoby nie posiadające bliższej rodziny, w szczególności dzieci. Takie podejście uzasadnia dodatkowo wysokość świadczeń z analizowanej umowy. Można jednak na tę kwestię spojrzeć nieco inaczej. Brać pod uwagę należy to, że senior pobierający niską emeryturą łatwo może popaść w długi i stracić majątek. Wtedy często jedynym rozwiązaniem jest szukanie pomocy w rodzinie, a spadek po nim będzie bezwartościowy. Zawarcie umowy odwróconej hipoteki redukuje prawdopodobieństwo zaistnienia takiej sytuacji. Warto mieć świadomość, że niektórzy potencjalni spadkobiercy wolą nie angażować się finansowo w utrzymanie bliskich i nic po nich nie otrzymać w spadku niż przyczyniać się do ich utrzymania i kiedyś w przyszłości odziedziczyć nieruchomość, dla której nie widzą innego przeznaczenia niż sprzedaż. Jest to całkiem racjonalny wybór z punktu widzenia potomka mieszkającego na stałe za granicą, który sam z trudem spłaca kredyt hipoteczny.

Oczywiście nie należy zapominać o możliwości wystąpienia osoby starszej z roszeniem o świadczenia alimentacyjne. Obowiązek dostarczania środków utrzymania jest znacznie szersze niż się powszechnie sądzi. W określonych sytuacjach alimentów można żądać między innymi od : zstępnych w tym (w tym dzieci, wnuków, prawnuków), pasierbów, rodzeństwa. Z drugiej strony mechanizmy odwróconej hipoteki, czy raczej możliwość ich użycia mogą stanowić potężną tarczę przed zasądzeniem alimentów na rzecz seniora, będącego właścicielem nieruchomości mieszkaniowej. Sąd Najwyższy w wyroku z 24.4.2018 V CNP 22/17 oddalił powództwo o alimenty od dzieci ze względu na brak stanu niedostatku potencjalnie uprawnionej. W orzeczeniu wskazano, że kobieta samotnie zajmująca mieszaniu o powierzchni przekraczającej 130m2 jest w stanie uzyskać środki utrzymania zawierając umowę odwróconego kredytu hipotecznego. Poza tym sam senior także może preferować samowystarczalność finansową w jesieni życia niż pozostawianie najbliższym domu czy mieszkania.

Dlaczego odwrócona hipoteka nie jest tak powszechna w Polsce jak w innych krajach ?

Mimo, że w Polsce stosunek emerytury do ostatnich zarobków jest znacznie niższy niż w większości państw wysoko rozwiniętych[9], a nasi rodacy znacznie częściej niż obywatele najbogatszych krajów Unii Europejskiej zamieszkują nieruchomości będące ich własnością[10], to po ponad dwudziestu latach od pojawienia się w naszym kraju pierwszych ofert odwróconej hipoteki popularność tej instytucji jest stosunkowo mała. W RP według danych szacunkowych zawarto co najwyżej kilkaset tego typu umów[11]. Tylko w 2017 roku w Wielkiej Brytanii, która jest liderem w Europie pod tym względem miało miejsce 37 037 takich transakcji, a w Szwecji 1300 seniorów powiększyło swój budżet domowy za pomocą renty hipotecznej[12]. Na najbardziej rozwiniętym rynku świata jakim są Stany Zjednoczone liczba umów odwróconej hipoteki przekroczyła milion i ciągle rośnie[13]. Różnice te tylko częściowo tłumaczą opisane wyżej uwarunkowania. Warto zwrócić uwagę, że świadczenia wypłacane z umów tego rodzaju nie są wcale znacząco wyższe w państwach, w których odwrócona hipoteka jest znacznie częściej wykorzystywanym narzędziem, a wręcz przeciwnie. Tak samo jak w Polsce w innych gospodarkach występuje ryzyko wysokiej inflacji. Najistotniejszą odmienność krajowego rynku stanowią ramy prawne. Jak już zasygnalizowana regulacja odwróconej hipoteki w Polsce jest nie tylko szczątkowa, ale i martwa, co różni nasz kraj od wielu ustawodawstw. Istotny jest także brak stabilizującego zaangażowanie państwa. W USA wyspecjalizowana agencja rządowa (Federal Housing Administration w skrócie FHA) ubezpiecza klientów korzystających z programu Home Equity Conversion Mortgage w skrócie HECM na wypadek braku wypłaty, a finansującego od spadku wartości nieruchomości poniżej kwoty zadłużenia. Kolejny czynnik stanowi podatek katastralny czyli w uproszczeniu podatek od wartości nieruchomości. Wycena przyjmowana jako podstawa opodatkowania wykorzystywana jest także przy zawieraniu umów odwróconej hipoteki. W Polsce mieszkania i domy nie są objęte podatkiem katastralnym, w przeciwieństwie do większości państw Europejskich (np. Irlandii, Francji, Wielkiej Brytanii), więc strony (za pomocą rzeczoznawców) szacują wartość nieruchomości, co generuje koszty i spory oraz ułatwia nieuczciwe działania. Warto zwrócić uwagę także na koszt alternatywny wobec umowy odwróconej hipoteki jaki stanowi podatek spadkowy. Przykładowo w Wielkiej Brytanii spadkobierca, będący dzieckiem właściciela nieruchomości, odda państwu w formie daniny 40% wartości domu czy mieszkania, powyżej kwoty wolnej 125 000 £. Natomiast ewenementem na skalę światową polskiego prawa jest zwolnienie z analogicznego podatku dzieci i innych zstępnych, małżonka, rodziców i innych wstępnych, ojczyma macochy, pasierba, jeśli dokonają zgłoszenia nabycia w terminie. Zatem brytyjskiej rodzinie koszt umowy odwróconej hipoteki wynoszący 40% czy 60% wartości nieruchomości nie wydaje się aż tak wygórowany jak w polskich realiach. W Hiszpanii będącej drugim w Europie rynkiem odwróconej hipoteki, z tytułu zawarcia umów spełniających określone warunki ustawowe przysługują ulgi podatkowe i pobierane są niższe opłaty notarialne i rejestracyjne[14].

Dowiedź się więcej odnośnie :

OC zarządu
Czy jest ubezpieczenie skarbowe ?

[1] B.Meluch (w:) E.Rutkowska-Tomaszewska „Odwrócona hipoteka” jako nowa usługa na rynku finansowym rozdział 1 model kredytowy

^[2]bankiem w rozumieniu ustawy o odwróconym kredycie hipotecznym jest także oddział banku zagranicznego, oddział instytucji kredytowej lub instytucja kredytowa prowadząca działalność transgraniczną

[3] S.Czarnecki O perspektywie wprowadzenia do prawa polskiego regulacji umowy odwróconego kredytu hipotecznego Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego. 11/2011 str.21-22

[4] Doktryna i orzecznictwo na ogół opowiadają się przeciwko takiej możliwości Wyrok SA w Łodzi z dnia 27 lutego 2015 r., I ACa 1279/14, LEX 1665831 W. Zabagło Treść dożywocia w kodeksie cywilnym Nowe Prawo 9/1966 str. 1085, M.Tenenbaum-KuligObowiązki nabywcy wynikające z umowy o dożywocie (w:) ADańko-Roesler, M. Leśniak, M. Skory, B. Sołtys (red.) Ius est ars boni et aequi : księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Józefowi Frąckowiakowi str.1175-78 E.Skowrońska-Bocian i M.Warciński Kodeks cywilny. Tom II Komentarz do artykułów 450-1088 wyd.9 art. 908 Nb.2 w odmiennym kierunku B.Lackroński Analiza praktyki sądowej w sprawach z umów renty i dożywocia str.96 oraz 104. Wprost za traktowaniem sprzedaży renty jak dożywocia opowiada się M.Rosińska https://plus.gazetalubuska.pl/wiadomosci/a/od-renty-dozywotniej-nie-placi-sie-podatku,11816674

[5] https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/227241

[6] M.Walczak (w:) E.Rutkowska-Tomaszewska „Odwrócona…j.w. rozdział VI okolice przypisu 216

[7]na podstawie wyliczeń portalu Comperia.pl https://biznes.trojmiasto.pl/Odwrocony-kredyt-hipoteczny-na-razie-nie-interesuje-bankow-n86160.html# Biuro Rzecznika Praw obywatelskich wskazuje przedział 30%-70% R. Czerniawski Odwrócona hipoteka poradnik dla osób starszych str.20 https://www.rpo.gov.pl/sites/default/files/Odwrocona_Hipoteka.pdf

[8] 508 PLN miesięcznie dla kobiet, a dla mężczyzn 653 PLN A.Zimoch Nieruchomości zabezpieczeniem świadczeń emerytalnych Świat Nieruchomości 87/2014 str.55, 505,56 PLN miesięcznie dla kobiet, a dla mężczyzn 638,16 Fundusz hipoteczny DOM w 2015 http://inwestycje.pl/nieruchomosci/Odwrocony-kredyt-hipoteczny-od-stycznia-2015-roku;244894;0.html, 529-605 PLN miesięcznie dla kobiet, a dla mężczyzn 677-774 PLN

[9] Pensions at a Glance 2017: OECD and G20 Indicators https://read.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/pensions-at-a-glance-2017_pension_glance-2017-en#page109 str.107-115

[10] Dane Eurostatu z 2015 http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Distribution_of_population_by_tenure_status,_2015_(%25_of_population)_YB17.png

^[11] Konferencja przedsiębiorców Finansowych w Polsce podaje, że na koniec 2017 obsługiwanych było 294 umowy https://kpf.pl/badania-i-publikacje/raporty-cykliczne/rynek-hipoteki-odwroconej-w-modelu-sprzedazowym/

^[12]R.Majkowski Rekordowe wzrosty na rynku hipoteki odwróconej w Wielkiej Brytanii i Szwecji https://dyskusja.biz/gospodarka/rekordowe-wzrosty-na-rynku-hipoteki-odwroconej-w-wielkiej-brytanii-i-szwecji-64024

[13] Tenże (w:) E.Rutkowska-Tomaszewska „Odwrócona…j.w. str. Rozdział III okolice przypisu 64

[14] M. Willmann Odwrócony kredyt hipoteczny jako źródło uposażenia emerytalnego Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu 425/2016 str.160