MENU
ANDIW UBEZPIECZENIA
ANDIW UBEZPIECZENIA
ANDIW

Ubezpieczenie członków zarządu – kogo chroni naprawdę ?

Ubezpieczenie członków zarządu, ale nie tylko

Polisy D&O w Polsce najczęściej określane mianem ubezpieczenia OC członków zarządu. Jednakże ta nazwa nie oddaje zakresu tego produktu. Tak zwane ubezpieczenie członków zarządu obejmuje bowiem cały szereg innych osób. Katalogi ubezpieczonych różnią się rzecz jasna u poszczególnych ubezpieczycieli, ale niemal zawsze ubezpieczenie D&O zapewnia ochronę :

-członkom zarządu

-członkom rady nadzorczej

-członkom komisji rewizyjnej

-prokurentom

-głównemu księgowemu.

Rozpowszechnionych standardem jest rozciąganie definicji ubezpieczonego na wszelkie osoby zatrudnione w spółce, które pełnią funkcje zarządcze lub nadzorcze. Innymi słowy z ochrony ubezpieczeniowej korzystają menagerowie, nawet nie wchodzącym w skład żadnego organu czyli np. dyrektorzy oddziałów, zakładów , działów, a nawet brygadziści czy kierownicy zmiany. Oprócz tego większość zakładów ubezpieczeń chroni również zatrudnionych niepełniących takich funkcji, ale tylko w dwóch przypadkach. Pierwszy to zarzucenie zatrudnionemu naruszenia praw pracowniczych, którego przykład stanowią mobbing, dyskryminacja, naruszenie prywatności. Drugi zachodzi, gdy zatrudniony pociągany jest do odpowiedzialności razem z członkiem władz organizacji.

W odniesieniu do wielu funkcjonariuszy istnienie ochrony uzależnione jest od danego OWU. Jedynie 3 zakłady ubezpieczeń udzielają pokrycia likwidatorom. Na dodatek jeden z nich pozostawia poza zakresem ochrony likwidatorów ustanowionych przez sąd. Na marginesie warto dodać, że spotykane są także postanowienia wyłączające odpowiedzialność TU za zdarzenia mające miejsce po otwarciu likwidacji, niezależnie od tego kto jest posądzony o popełnienie nieprawidłowości. Z reguły na wsparcie ze strony ubezpieczyciela nie mają co liczyć pełnomocnicy inni niż prokurent. Wyjątki występujące w nielicznych OWU dotyczą osób, pełniących według prawa obcego funkcję analogiczną do prokurenta i pełnomocników o ogólnym zakresie umocowania. Zróżnicowana jest kwestia ochronny osób prowadzących sprawy księgowe, które nie zajmują stanowiska głównego księgowego. Istnieją także osoby, których objęcie polisą charakterystyczne jest dla poszczególnych ubezpieczycieli. Przykładowo Chubb ubezpiecza prawników wewnętrznych, a PZU założycieli.

Natomiast zasadniczo ochrona nie obejmuje zarządzających ustanowionych z zewnątrz takich jak zarządca przymusowy czy syndyk masy upadłościowej, chociaż zdarzają się wyjątki.

Często pada pytanie czy polisa zapewnia ochronę wspólnikom ? Zasadniczo OWU nie wymieniają wspólników wśród ubezpieczonych, ale nie ma przeszkód by ubezpieczonymi byli udziałowcy, akcjonariusze jako osoby pełniące funkcje managerskie. W spółkach z.o.o czy akcyjnych odpowiedzialność wynikająca ze statusu wspólnika ma niewielkie znaczenie.

Przedstawiony obraz nie byłby pełny, gdyby nie wspomnieć, że na rynku nadal funkcjonują ubezpieczyciele, proponujący ochronę tylko członkom zarządu i rady nadzorczej, ale to tylko margines.

Ochrona pochodna

Ubezpieczonymi są także współmałżonkowie, konkubenci, partnerzy życiowi i spadkobiercy wyżej wymienionych w zakresie w jakim mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności za skutki nieprawidłowości przy pełnieni funkcji kierowniczych. Polisa przyda się na przykład, gdy do majątku osobistego męża lub żony członka zarządu zostanie skierowana egzekucji roszczeń spółki wobec managera. Jeszcze na kanwie przepisów kodeksu handlowego Sąd Najwyższy przyjął, że odpowiedzialność członka zarządu za zobowiązania spółki z.o.o nie wygasa wraz z chwilą śmierci zobowiązanego, lecz przechodzi na jego spadkobierców, o ile egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna najpóźniej w chwili zgonu członka organu (Uchwała SN z 19.11.1996 III CZP 114/96). Wtedy też zadziała ubezpieczenie D&O. Inną cechą różnicującą poszczególnych oferentów jest dopuszczalność skorzystania z polisy przez wykonawcę testamentu osoby zarządzającej czy jej przedstawiciela w razie utraty zdolności do czynności prawnych.

Polisa D&O w formie imiennej i strukturalnej

Tzw. ubezpieczenie OC członków zarządu występuje w formie polisy imiennej i bezimiennej czyli strukturalnej. Ta pierwsza obejmuje wyłącznie osoby wskazane z imienia i nazwiska. Natomiast dominująca na polskim rynku polisa bezimienna chroni wszystkich byłych, obecnych i przyszłych managerów, bez względu na ich liczbę Nie trudno zatem zauważyć, że jest to rozwiązanie znacznie bardziej elastyczne. Dodatkowo przemawiają za nim korzyści podatkowe. W orzecznictwie i praktyce organów podatkowych coraz częściej przyjmuje się, że składka za polisę bezimienną nie stanowi przychodu ubezpieczonych osób fizycznych, gdyż nie można określić wartości świadczenia przypadającą na poszczególne osoby (w tym kierunku Wyrok NSA z 12.03.2014 II FSK 2984/14, Wyrok NSA z 12.04.2013 II FSK 1696/11, Wyrok WSA we Wrocławiu z 26.09.2018 I SA/Wr 525/18 . odnośnie spółdzielni Wyrok WSA w Warszawie z 30.10.2009 III SA/Wa 804/09, Interpretacje Dyrektora KIS z z 27.09.2017 0115-KDIT2-2.4011.245.2017.2.ENB, z 06.02.2019 0115-KDIT2-2.4011.455.2018.2.MM, Interpretacje Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z 21.08.2013 IBPBII/1/415-566/13/AA, odmiennie Wyrok NSA z 8.11.2012 II FSK 527/11). Jednakże nie jest to pogląd jednolity, a każdy przypadek należy skonsultować z osobą uprawnioną do doradztwa podatkowego.

Forma zatrudnienia a ubezpieczenie władz spółki

Zgodnie z większością OWU forma zatrudnienia członków organów zarządzających czy nadzorczych oraz prokurentów pozostaje bez wpływu na istnienie ochrony ubezpieczeniowej. Tacy menagerowi są ubezpieczeni niezależnie, czy łączy ich z zarządzanym podmiotem umowa o pracę, cywilnoprawna, w tym kontrakt managerski, czy swoją funkcję pełnią bez umowy wyłącznie na podstawie powołania. W tym miejscu trzeba zastrzec że jeśli manager przyjmie na siebie odpowiedzialność wykraczającą poza przepisy powszechnie obowiązującego prawa, to ubezpieczyciel nie wypłaci świadczenia z tytułu roszczeń opartych na takowym rozszerzeniu.

Pisząc o formach zatrudnia kierownictwa tytułem dygresji nie sposób nie wspomnieć o dość powszechnym przeświadczeniu, że zakres odpowiedzialności członka zatrudnionego na umowie o prace jest znikomy, gdyż kwota odszkodowania nie może przekraczać trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody. Nie jest to prawda, albowiem wspomniany limit nie obowiązuje prezesa czy jakiegokolwiek członka zarządu (Wyrok SN z 17.12.2003 IV CK 305/02 LEX nr 599556, Wyrok SA w Warszawie z 30.08.2011 VI ACa 1273/10). W odniesieniu do takich osób trudno mówić o podporządkowaniu pracodawcy, które uzasadnia ograniczenie.

Istnienie ochrony bywa zależne od formy zatrudnienia w odniesieniu do osób innych niż członkowie organów i prokurenci. Przeważająca część ubezpieczycieli, ale nie wszyscy, rozciąga pokrycie na osoby wykonujące swoje zadania na podstawie umowy o pracę jak i umów cywilnoprawnych czy w ramach działalności gospodarczej. Przy czym w niektórych OWU czynnikami determinującymi są: wykonywanie usług wyłącznie na rzecz ubezpieczonego podmiotu, odpłatny charakter zatrudniania.
możliwość wydawania wiążących poleceń.

Ubezpieczenie spółki, spółdzielni fundacji a ubezpieczenie kierownictwa

Warto dodać, że niektórzy ubezpieczyciele umożliwiają objęcie ochroną również samej osoby prawnej, ale dotyczy to tylko kilku wycinków odpowiedzialności. Najczęściej są to:

– naruszenie praw pracowniczych

– emisja papierów wartościowych

– koszty ochrony wizerunku

– koszty obrony spółki w razie współpozwania  jej z zarządzającym.

– koszty zarządzania kryzysowego

-koszty zarządzania krytycznym zdarzeniem regulacyjnym (rozumianego jako niezapowiedziana kontrola)

Niektóre z wymienionych zakresów należą do standardu, inne wymagają dodatkowej klauzuli. W OWU poszczególnych towarzystw spotykane jest różnorakie podejście. Jednakże większość wiodących zakładów ubezpieczeń bez konieczność dodawania rozszerzenia udziela pokrycia emitentowi papierów wartościowych. Odwrotna reguła dotyczy naruszeniu praw pracowniczych.

Wnikając w szczegóły odnaleźć można, rzecz jasna, znacznie więcej różnic między postanowieniami OWU poszczególnych ubezpieczycieli. Jedną z istotniejszych stanowi pokrywanie przez jedno z towarzystw ubezpieczeń kosztów obrony osoby prawnej spółki niezależnie od tego, czy jest ona pozwana razem z członkiem jej władz. Ponadto wyróżniający się pod tym względem oferent, w przeciwieństwie do konkurencji nie wymaga, by roszczenie wnoszone było na terytorium Rzeczypospolitej.

Podkreślić trzeba, że polisa D&O bez względu na to w jakim stopniu chroni osobę prawną, nie jest substytutem ubezpieczenia OC działalności gospodarczej czy OC zawodowego. Wszystkie trzy umowy dopełniają się wzajemnie.

Jak już wspomniano  tzw ubezpieczenie członków zarządu najczęściej zawierane jest przez spółki kapitałowe (z.o.o akcyjne), ale oferta dostępna jest także dla wielu innych podmiotów. Tytułem przykładu można wymienić spółdzielnie, stowarzyszenia, fundacje, spółki komandytowe.

Spółki zależne a ubezpieczenie członków zarządu

Ochroną mogą być objęte podmioty zależne osoby prawnej i osoby nimi kierujące. Funkcjonujące na rynku definicje podmiotu zależnego są do siebie podobne, ale nie identyczne. Oferowana bywa ochrona zarówno dotychczasowych jak i nowych podmiotów-córek. Te ostatnie mogą być nawet włączane automatycznie przy spełnieniu kryteriów wartości aktywów, profilu działalności, siedziby. Standardowo ubezpieczenie tych automatycznie włączanych podmiotów ogranicza się jedynie do konsekwencji zdarzeń mających miejsce po nabyciu. Można to jednak zmienić klauzulą pre acquisition cover.

Ubezpieczyciele umożliwiają także rozszerzenie pokrycia na określonych imiennie menagerów innego podmiotu, która nie musi posiadać statusu podmiotu zależnego, dominującego czy nawet powiązanego. Z takiej opcja korzysta się na przykład, gdy osoba z grona kierownictwa ubezpieczonego podmiotu powoływana jest w skład zarządu spółki joint venture.

Qui prodest ?

Zawarcie tzw. ubezpieczenia członków zarządu nie jest obojętne z punktu widzenia zarządzanej osoby prawnej także z innych względów.
Skazanie osoby z grona jej kierownictwa oprócz strat wizerunkowych powoduje niekorzystne konsekwencje prawne dla samej organizacji, wiec ubezpieczenie D&O zapewniając pokrycie kosztów obrony członków kadry zarządzającej, chroni pośrednio osobę prawną. Z postępowań o udzielenie zamówienia publicznego wykluczone są podmioty, których urzędującego prokurent, członek zarząd, rady nadzorczej został prawomocnie skazany za przestępstwo skarbowe lub inne wskazane w ustawie prawo zamówień publicznych. Ponadto jeśli grzywna za przestępstwo skarbowe nie będzie mogła być wyegzekwowana od skazanego, to za jej zapłatę odpowiada organizacją, której sprawca był zastępcą prowadzącym jej sprawy. Jednakże zaistnienie takiej odpowiedzialności posiłkowej uzależnione jest od tego czy organizacja odniosła lub mogła odnieść jakąkolwiek korzyść majątkową z tego przestępstwa.
Dość często zdarza się, że manager wyrządzi szkodę podmiotowi zatrudniającemu. Istnienie polisy wydatnie zwiększa szansę osoby prawnej, na wyegzekwowanie odszkodowania zasądzonego od członka jej kierownictwa, ponieważ majątek sprawcy nie zawsze dorównuje wielkości szkody. Z drugiej strony należy mieć świadomość, że finansowanie przez ubezpieczyciela kosztów obrony pozwanego czyni mniej prawdopodobnym zwycięstwo powoda w sporze sądowym. Ponadto wspomniane wydatki i odszkodowanie ograniczone są na ogół łącznym limitem, więc nie można wykluczyć sytuacji wyczerpania się sumy ubezpieczenia, przed zaspokojeniem roszczeń poszkodowanego. Są również tacy, którzy twierdzą, że przez ubezpieczenie D&O władze spółki działają mniej ostrożnie niż powinny (moral hazard).

Ubezpieczenie tylko dla Prezesa

Nie sposób nie zauważyć, że katalog ubezpieczonych bywa bardzo szeroki. Dopuszczalne jest jego ograniczenie wedle woli ubezpieczającego. Mimo, że redukowanie grona ubezpieczonych w niewielkim stopniu bądź wcale nie wpływa na wysokość składki, to takie posunięcie nie musi być pozbawione sensu z punktu widzenia konkretnego ubezpieczonego. Suma ubezpieczenia stanowi wspólny limit odpowiedzialności dla wszystkich ubezpieczonych, więc ze spadkiem ich liczby maleje prawdopodobieństwo wyczerpania sumy ubezpieczenia.

Insured versus Insured

W ubezpieczeniu D&O, jak niemal w każdym innym, istnieje szereg okoliczności ograniczających odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń. W literaturze przedmiotu jako typowe wymienia się wyłączenie roszczeń wzajemnych między ubezpieczonymi. Występuje ono w prawdzie niemal w każdych ogólnych warunkach ubezpieczenia zarządu, ale u dominujących oferentów nie ma prymarnego znaczenie. Nierzadko wyłączenie dotyczy tylko roszczeń wzajemnych między ubezpieczonymi wnoszonych w USA (np. Colonnade) bądź jedynie roszczeń spółki wobec innych ubezpieczonych wnoszonych w tym państwie (Allianz, Chubb). Na dodatek od tego ograniczenia zachodzi kilka wyjątków, z których jedno z istotniejszych stanowią koszty obrony. Jednakże nadal na rynku istnieją ubezpieczyciele wykluczający en block odpowiedzialność za roszczenia między ubezpieczonymi.

Przeczytaj także

odpowiedzialność karna kierownictwa ubezpieczenie D&O 

 Czy OC zarządu obejmuje kary pieniężne ? 

Ubezpieczenie  zarządu -12 mitów

Polisa D&O i inne zabezpieczenia managerów – wywiad

Koszt (cena) ubezpieczenia directors and officers

ubezpieczenie członków zarządu